در نيمه دوم قرن سيزدهم و نيمه اول قرن چهاردهم نيز شاعران عمده اي وجود داشته اند كه از آن جمله اند فقير شيرجان از نوشكي، ملاّ اسماعيل تُمپي از كچ، كه اُستاحَسّان زرگر اهل كچ و ملاغلام نبي خاراني كلوهاي، كه ترانه هاي روايي و نيز تغزّلي درباره موضوعات مهم زمان خود سرودهاند.
از جمله نتايج جنگهاي انگليس و افغان ترانه هاي مهم تاريخي بود؛ يكي از اين ترانه ها لشكركشي ژنرال ويلشر را در 1255/ 1839 به كلات شرح ميدهد.
ترانه هاي بسياري در وصف وضع ناآرامي است كه بر ايلهاي سرزمين كلات و بلوچستان انگليس مستولي بود تا اينكه سر رابرت سندمن در 1284/ 1867 با نخستين قراردادهايي كه با آنها بست تا حدودي ايلهاي سركش را آرام كرد؛ در نتيجه، در طي دومين جنگ انگليس و افغان در 1296/ 1878، كه خود موضوع ترانه هايي شد، ايلهاي بلوچ آرامش خود را حفظ كردند. سندمن نيز به صورت افسانه اي درآمد و شعرهاي بسياري درباره «سَنْمَنْ ساهب» (سندمن صاحب) سروده شد.
ادبيات جديد، از آغاز قرن بيستم و بويژه در پايان جنگ جهاني اول (كه مريها در آن از سربازگيري براي ارتش هند خودداري كردند)، شعور ملّي جديدي در ميان عامّة بلوچ نسلي از نويسندگان پديد آورد كه در دهه 1310 ش وضع فرهنگي بلوچي كاملاً تازهاي ايجاد كردند ـ وضعي كه چاپ براي نخستين بار در آن سهمي داشت. ويژگي عمده اين وضع جديد اسماً ادبي بود، ولي از آغاز، سياست نيز در آن نقش مهمي داشت، و يكي از هدفهاي بسياري از نويسندگان برانگيختن حس بيداري ملي بود. در اين امر البته زبان سهم مهمي داشت.
از اين نسل جديد نويسندگان، نخستين كسي كه شهرت وسيعي يافت محمدحسين «عنقا» (1288ـ1356 ش) بود كه بولان ، نشريه هفتگيش به زبان بلوچي، نخستين نمونه از نوع خود بود، كه تا پايان دهه 1310 ش/1930، در مك در نزديكي كويته منتشر ميشد. در پنجاه سال گذشته انواع و اقسام روزنامه و مجله به وجود آمده و پس از چندي از صحنه خارج شده است. پس از بولان كه در دهه1310 ش منتشر ميشد، نخستين نشريه موسوم به اُومان بود كه به سردبيري مولوي خيرمحمد نَدْوي در اوايل دهة 1330 ش/ 1950 در كراچي منتشر شد. اين فعاليتهاي ادبي معمولاً داراي محتواي سياسي بارزي بوده است و ازينرو روابط ناشران و نويسندگان با حكومتهاي مركزي هرگز راحت نبوده است. عبدالعزيز كُرد (متوفي ح 1349 ش)، سيّدهاشمي (متوفي 1359 ش) و رحمعلي مَري (متوفي ح 1319 ش) از ديگر نويسندگان متقدم اين گروه هستند. احتمالاً مهمترين رويدادها عبارت بود از تأسيس فرهنگستانهاي زبان بلوچي براي نشر انواع مواد مكتوب؛ در كراچي حدود 1335 ش به همت سيّدهاشمي؛ در كويته حدود 1338 ش. قبل از تشكيل فرهنگستان اخير، «بلوچي زُباني دِوان» در 1329 ش در آن شهر تأسيس شده بود (عبدُالله جمالديني متولد 1301 ش؛ گلخان نصير 1293ـ1363 ش؛ و غلام محمد شاهواني متوفي ح 1336 ش). گرچه فرهنگستان كراچي فقط چند سال دوام داشت ولي كارهاي مهمي انجام داد. از طرف ديگر، فرهنگستان كويته هنوز فعال است و حدود شصت عنوان كتاب چاپ كرده است. گلبانگ (بلوچي زباني دوان، كويته 1331 ش)، مجموعهاي از اشعار گلخان نصير، از نخستين انتشارات آن بود.
گلخان شاعر برجسته سالهاي پس از 1330 ش است و فرهنگستان بلوچي كويته آثار متعددي از او چاپ كرده است، از جمله چهار مجلّد بزرگ شعر كه بيشتر آنها در سبكهاي سنتي بلوچي سروده شده است. از طرف ديگر، عطاشاد (1319 شمسی) از شاعران برجسته سبكهاي جديد و غيرسنتي، از جمله شعر آزاد، است. از ديگر شاعران مهم در سبكهاي كهن و نو، از ميرعيسي قُمي (متولد 1334) اهل تربت و عبدالوحيد آزات جمالْديني (1294ـ1360 ش) اهل نوشكي ميتوان ياد كرد. آزات مجله بلوچي (كراچي 1335 ـ 1348 ش؛ كويته 1348 ش ـ ) را بنيان نهاد و تا هنگام مرگ سردبير آن بود.
منبع؛ دانشنامه جهان اسلام
